Ogólnie rzecz biorąc, proponowany rurociąg ma stać się najszybszą i najkrótszą drogą dostarczania rosyjskiego gazu do Chin przez wschodnie regiony Kazachstanu, chociaż dokładne szczegóły nie zostały jeszcze ujawnione.
W maju 2022 r., Ministerstwo Energetyki Kazachstanu i rosyjski gigant energetyczny Gazprom rozmawiali o gazyfikacji wschodnich i północnych regionów Kazachstanu i zgodzili się zintensyfikować wysiłki w celu rozwiązania najważniejszych aspektów współpracy. Ponadto były minister energetyki Kazachstanu Magzum Mirzagalijew w październiku 2021 roku zasugerował, że Rosja powinna dostarczać Kazachstanowi gaz na wzajemnie korzystnych warunkach.
Rosyjska gazowa ekspansja na wschód
W rzeczywistości Moskwa podkreśliła swoje przesunięcie na wschód w kierunku azjatyckich rynków energii w wyniku zachodnich sankcji. W 2022 roku eksport rosyjskiego gazu spadł o 25 proc.; jednak Chiny otrzymały bezprecedensowe ilości rosyjskiego gazu rurociągiem Siła Syberii. W ostatnim czasie Chiny zaczęły szukać innych źródeł stabilnych dostaw gazu. Pod tym względem rosyjskie rezerwy gazu są dla Pekinu niezwykle ważne. A tracąc połowę europejskiego rynku, Moskwa jest niezwykle zainteresowana zwiększeniem swojego udziału w chińskim rynku energetycznym.
Relacje między tymi trzema krajami należy jednak rozpatrywać w szerszym kontekście, gdyż Kazachstan leży w centrum kluczowych korytarzy tranzytowych i energetycznych łączących Azję i Europę. W pewnym sensie, związek jest nieco kruchy. Od rozpoczęcia wojny z Ukrainą, Rosja zmniejszyła ilość kazachskiej ropy, którą chce transportować przez swoje terytorium. A w zeszłym roku, w ramach polityki „zero COVID”, Chiny zamknęły granicę z Kazachstanem, co miało negatywny wpływ na dochody handlowe i gospodarkę Kazachstanu.
Pomimo niedawnych wstrząsów regionalnych, Kazachstan pozostaje dość zależny od Rosji w zakresie swoich potrzeb gospodarczych. Według Eurazjatyckiego Banku Rozwoju w ciągu ostatnich pięciu lat rosyjskie bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Kazachstanie wyniosły około 11,2 mld USD. Dodatkowo miliony obywateli Azji Centralnej, w tym Kazachstanu, pracują jako migranci zarobkowi w Rosji, wysyłając swoje zarobki do domu. I to finansowanie ma pewną wagę w budżetach państw regionu.
Ponadto dostawy energii z Kazachstanu są aktywnie transportowane do Europy przez Rosję. Kazachstan transportuje swoją ropę na rynki światowe głównie rurociągami przechodzącymi przez Rosję. W sumie około 76 procent kazachskiej ropy jest rocznie wysyłane do Europy, co ma kluczowe znaczenie dla zaspokojenia europejskich potrzeb energetycznych. Astana w oficjalnych wypowiedziach wskazywała, że udział w inicjatywach kierowanych przez Rosję jest możliwy tylko pod warunkiem poszanowania interesów i suwerenności Kazachstanu.
Kazachstan w inwestycyjnym top Chin
W ostatnich latach Kazachstan stał się ulubieńcem inwestycyjnym Chin w Azji Środkowej. W ciągu ostatnich 15 lat Chiny zainwestowały w gospodarkę Kazachstanu około 30 mld USD – niektórzy niezależni eksperci sugerują, że liczba ta może być dwukrotnie wyższa. Obecnie zadłużenie Kazachstanu wobec Chin wynosi 16 procent PKB, co stanowi ogólny trend w stosunku do państw Azji Centralnej, jeśli chodzi o duże długi wobec Pekinu. Relacje między Kazachstanem a Chinami zaczęły się zacieśniać wraz z ogłoszeniem przez Pekin inicjatywy Pasa i Szlaku, z naciskiem na rozwój przemysłu oraz inwestycje w infrastrukturę tranzytową i energetyczną w Azji Centralnej.
Chiny kupują 16 procent swojej ropy z Kazachstanu. Ponadto, w dużej mierze dzięki wspólnemu terminalowi zlokalizowanemu w chińskim porcie Lianyungang, rośnie liczba kontenerów przewożonych z Chin do Kazachstanu i dalej do Rosji, Europy i Azji Centralnej. Oczekuje się, że wzrost ten pobudzi ożywienie handlu międzynarodowego w regionie i otworzy nowe możliwości tranzytowe i logistyczne dla Astany. Co więcej, Chiny są największym partnerem handlowym Kazachstanu. W latach 1993-2022 obroty handlowe między oboma krajami wzrosły 70-krotnie.
Rywalizacja pomimo wszystko
W ostatnich latach stosunki rosyjsko-chińskie osiągnęły poziom partnerstwa strategicznego. Jednak oba mocarstwa konkurują teraz o wpływy w Azji Środkowej, ponieważ ich interesy w regionie nie do końca są zbieżne. Z ekonomicznego punktu widzenia Rosja jest zainteresowana wydobyciem i transportem węglowodorów w Kazachstanie. Jednak zwiększone plany gospodarcze Chin w Kazachstanie jeszcze bardziej przyspieszyły spadek rosyjskich wpływów w regionie. Przewaga ekonomiczna Pekinu nad Rosją jest głównym czynnikiem napędzającym jego rosnące wpływy.
Dlatego też, o ile generalnie nowe trasy tranzytu surowców energetycznych leżą we wspólnym interesie Rosji, Chin i Kazachstanu, o tyle ustalenie szczegółów może się skomplikować. Już przed agresją Rosji na Ukrainę Kazachstan dyskutował o nowych projektach gazociągów do gazyfikacji odległych obszarów. I choć perspektywa przekształcenia się w hub gazowy między Rosją a Chinami jest dla Astany dość atrakcyjna, projekt nowego gazociągu nie ma na celu pomóc Rosji w obejściu sankcji. Chociaż szczegóły techniczne projektu rurociągu wciąż muszą zostać sfinalizowane, już teraz wiadomo, że jego ukończenie będzie wymagało miliardów dolarów. A przy zachodnich sankcjach dotykających zarówno Chiny, jak i Rosję, kwestia finansowania może stać się trudna.
W obliczu tych komplikacji wątpliwe jest więc, aby Rosja i Kazachstan w najbliższym czasie zrealizowały zaproponowany projekt. I chociaż pożyczka z Pekinu mogłaby być opcją, Astana może chcieć tego uniknąć, ponieważ jeszcze bardziej zwiększyłoby to zależność Kazachstanu od Chin. Tym samym Kazachstan może szukać gdzie indziej współpracy i środków na poprawę infrastruktury energetycznej i tranzytowej – być może na Zachodzie.
Kacper Ochman
Kaukaz Południowy i Azja Centralna to obszary, które leżą w obszarze moich zainteresowań już od czasów studiów. Bezpośrednią inspiracją dla mnie do stworzenia bloga były podobne platformy prowadzone przez ekspertów zajmujących się innymi regionami. Kierunek Kaukaz to miejsce gdzie będę dzielił się obserwacjami i analizami. Chciałbym aby moje wpisy były interesujące i ciekawe zarówno dla osób nieobytych z tematyką wschodnią jak również osób znających temat od podszewki.
W rzeczywistości, położony w sercu Azji Centralnej, sąsiadujący z Afganistanem i blisko Rosji, Uzbekistan zajmuje kluczową pozycję w regionie. Ponadto duża populacja w połączeniu z obfitymi zasobami energetycznymi i kopalniami złota sprawiają, że kraj jest ważny gospodarczo dla swoich sąsiadów.
Uzbekistan, pod rządami prezydenta Szawkata Mirzijojewa, stara się odgrywać większą rolę w Azji Środkowej w równoważeniu z większymi mocarstwami w regionie – Rosją, Chinami i Stanami Zjednoczonymi . Taszkent obawia się zbytniego uzależnienia od jednego z tych mocarstw, starając się zamiast tego próbować rozgrywać je nawzajem w regionie. Głównym celem polityki zagranicznej ekipy Mirzijojewa jest ułatwienie funkcjonowania niepodległego, suwerennego państwa, które może mieć szerszy wpływ na sprawy globalne. Według oficjalnych strategii opublikowanych na początku tego roku, Uzbekistan chce być państwem, które rozwija harmonijne stosunki z sąsiadami.
Wzrost produkcji i nakładów finansowych
Wcześniej, w lipcu 2019 r., Mirzijojew podpisał dekret, w którym ogłosił środki na rzecz ustanowienia bardziej stabilnej gospodarki. W dokumencie podkreślono również odnowione zobowiązanie do zapewnienia stałych dostaw energii dla gospodarstw domowych, a także dalszego rozwoju uzbeckiego przemysłu naftowego i gazowego. W dekrecie Taszkent zobowiązał się do poprawy efektywności poszukiwania paliw kopalnych i zwiększenia przejrzystości zarządzania przemysłem.
Częściowo dzięki tym środkom w 2022 roku gospodarka Uzbekistanu wzrosła o 5,7 procent. W szczególności produkcja przemysłowa wzrosła o 5,2 procent, przemysł budowlany o 6,6 procent, a przemysł usługowy o 15,9 procent. Dodatkowo, w porównaniu z handlem w 2021 r., handel zagraniczny Uzbekistanu wzrósł o 18,6 proc. w 2022 r.
W styczniu 2021 r. opublikowano dekret prezydencki w sprawie „Roku wspierania młodzieży i wzmacniania zdrowia ludzi”. W ramach tego dekretu uzbeckie Ministerstwo Energetyki otrzymało zadanie wdrożenia niezbędnych środków w celu opracowania mapy drogowej – lub mechanizmów rynkowych – niezbędnych do wzmocnienia zdolności produkcyjnych i rekultywacji istniejących złóż gazu. Dlatego od 1 sierpnia 2021 r. zakłady produkcyjne w Uzbekistanie otrzymały dodatkowe środki na zakup energii elektrycznej i importu gazu w razie potrzeby. Aleksiej Miller, prezes rosyjskiego giganta gazowego Gazprom, podpisał porozumienie o współpracy z uzbeckim sektorem energetycznym, koncentrując się na rozwoju nowej infrastruktury w celu zwiększenia wydobycia gazu.
Trudna energetycznie zima w Uzbekistanie
Niedawno Uzbekistan znalazł się w środku poważnego kryzysu energetycznego spowodowanego rosnącą populacją, starzejącą się infrastrukturą i ograniczonymi zasobami naturalnymi. Ponadto kraj opiera się na gazie ziemnym w 80 procentach krajowego zapotrzebowania na energię elektryczną. Zapowiadany pakiet energetyczny o wartości ponad 1 mld USD ma na celu rozwój odnawialnych źródeł energii w Uzbekistanie w celu złagodzenia kryzysu. Wstępne środki koncentrują się na badaniu instalacji paneli słonecznych na wieżowcach, instytucjach rządowych, parkach przemysłowych, parkingach i wieżach ciśnień w Taszkencie. Zimny okres w grudniu 2022 r. nadwyrężył dostawy energii w Uzbekistanie i doprowadził do masowych przerw w dostawach energii w całym kraju. W rezultacie aktywnie podejmowane są działania zapobiegające przyszłemu kryzysowi, w tym rewaluowanie relacji energetycznych z Kremlem.
Od listopada 2022 roku Rosja nieprzerwanie proponuje utworzenie trójstronnej unii gazowej z Uzbekistanem i Kazachstanem. Strona rosyjska zastrzega, że propozycja nie oznacza dostaw gazu w zamian za warunki polityczne, ale skupia się na „koordynacji interesów handlowych”. Jednak zarówno Uzbekistan, jak i Kazachstan pozostają nieufne wobec takiego rozwiązania, Astana wyraża obawy o niezależność swojej energetyki, a Taszkent opowiada się za relacjami na zasadzie dwustronnej.
Więcej współpracy z Rosją
Według Uzbeckiego Państwowego Komitetu Statystycznego w 2022 roku nastąpił 23-procentowy wzrost handlu między Rosją a Uzbekistanem (w sumie wyniósł 9,28 mld USD), a Rosja stała się największym partnerem handlowym Uzbekistanu. W sferze energetycznej w styczniu 2023 roku Mirzijojew i prezydent Rosji Władimir Putin zgodzili się na rozszerzenie współpracy między oboma krajami, zwłaszcza w zakresie rozwoju nowych kompleksów paliwowo-energetycznych. Ponadto obie strony zgodziły się na dostawy zwiększonych ilości rosyjskiego gazu gazociągiem Azja Centralna–Centrum biegnącym przez Kazachstan. 3 marca br. uzbecki państwowy koncern gazowy Uztransgaz ogłosił, że dokonywane są ostateczne korekty krajowej infrastruktury energetycznej, aby dostosować się do oczekiwanego wzrostu dostaw rosyjskich.
Zwiększenie obecności Rosji na uzbeckim rynku energetycznym przyniesie Moskwie korzyści nie tylko w uzyskaniu rozpaczliwie potrzebnych dochodów z eksportu, ale także w zacieśnieniu relacji z Taszkentem. Jednak rząd Uzbekistanu pozostaje w pełni świadomy niebezpieczeństw związanych z nadmierną zależnością od Rosji. Moskwa niekiedy rażąco wtrąca się w sprawy krajów Azji Środkowej, a nawet naciskała na Turkmenistan, by nie dostarczał gazu do Uzbekistanu. W związku z tym Taszkent podejmuje niezbędne przygotowania do rozszerzenia więzi energetycznych z sąsiadami, zawierając umowy z Turkmenistanem, Kazachstanem i Kirgistanem w sprawie importu większej ilości węgla, gazu ziemnego i energii słonecznej.
Rosyjska ekspansja na Azję Centralną
Ogólnie rzecz biorąc, prawdopodobne wydaje się zwiększenie przez Rosję wysiłków na rzecz penetracji rynków energetycznych Azji Centralnej, ponieważ Moskwa skutecznie przeorientuje swój eksport na wschód. Wpływ zachodnich sankcji i kryzysu energetycznego Uzbekistanu na relacje Moskwy z Taszkentem jest znaczący. Podczas gdy Uzbekistan zwrócił się do Rosji w sprawie potrzeb energetycznych w perspektywie krótkoterminowej, Taszkent chce w dłuższej perspektywie pogłębić więzi z innymi potęgami w regionie, w tym z Chinami.
Ten rosnący trend regionalny doprowadził do dramatycznej zmiany równowagi sił, a Rosja straciła swoją niegdyś dominującą pozycję. Doprowadziło to do napięć między Rosją a Uzbekistanem, a Moskwa dąży do utrzymania wpływów w regionie poprzez zwiększenie inwestycji i rozszerzenie więzi handlowych. W miarę trwania kryzysu energetycznego w Uzbekistanie okaże się, czy Taszkent będzie w stanie skutecznie zarządzać relacjami energetycznymi z Moskwą, czy też Kreml będzie tylko dalej umacniał zależność Uzbekistanu.
Kacper Ochman
Kaukaz Południowy i Azja Centralna to obszary, które leżą w obszarze moich zainteresowań już od czasów studiów. Bezpośrednią inspiracją dla mnie do stworzenia bloga były podobne platformy prowadzone przez ekspertów zajmujących się innymi regionami. Kierunek Kaukaz to miejsce gdzie będę dzielił się obserwacjami i analizami. Chciałbym aby moje wpisy były interesujące i ciekawe zarówno dla osób nieobytych z tematyką wschodnią jak również osób znających temat od podszewki.